Yapay Zekâ Okuryazarlığı: AB Yapay Zeka Yasası Madde 4 ve Türk Şirketleri

Yapay zekâ okuryazarlığı, AB Yapay Zeka Yasası'nda sağlayıcıların, uygulayıcıların ve etkilenen kişilerin yapay zekâ sistemlerini bilinçli biçimde kullanmasını ve bu sistemlerin fırsatları, riskleri ve yol açabileceği zararlar konusunda farkındalık kazanmasını sağlayan beceri, bilgi ve anlayış olarak tanımlanmaktadır. Yasanın bu kavramı düzenleyen 4. maddesi, 24 Temmuz 2026'da AB Resmî Gazetesi'nde yayımlanan Dijital Omnibus Tüzüğü (AB) 2026/1744 ile yeniden yazılmıştır.

Değişiklikten önce madde, sağlayıcı ve uygulayıcılardan personelinin "yeterli düzeyde" okuryazarlığa sahip olmasını sağlamak üzere önlem almasını öngörüyordu. Güncel metin ise okuryazarlığın gelişimini destekleyecek önlemler alınmasını öngörmekte ve belirli bir düzeyin güvence altına alınmasını aramamaktadır. Bu nedenle okuryazarlığın kurumlar açısından yaptırım odaklı kesin bir sonuç yükümlülüğü olarak değil, düzenleyici beklenti ve iyi uygulama çerçevesinde değerlendirilmesi daha isabetlidir. AB pazarıyla ilişkili Türk şirketleri için ise konu, kurumsal eğitim planlamasının doğal bir parçası olmayı sürdürmektedir.

Bu yazıda DRM Yayın Kurulu; madde 4'ün Omnibus sonrası güncel metnini, değişiklikle neyin farklılaştığını, Türk şirketlerinin hangi durumlarda bu düzenlemenin muhatabı olabileceğini ve okuryazarlığın iyi uygulama olarak nasıl yapılandırılabileceğini ele almaktadır. Yazı genel bilgilendirme amacı taşır; şirketlerin somut durumlarını hukuki danışmanlık desteğiyle değerlendirmesi önerilir.

AB Yapay Zeka Yasası Madde 4 bugün ne öngörüyor?

AB Yapay Zeka Yasası, 1 Ağustos 2024'te yürürlüğe giren Tüzük (AB) 2024/1689'dur. Madde 4, Dijital Omnibus Tüzüğü'nün 27 Temmuz 2026'da yürürlüğe girmesiyle üç fıkralı yeni bir yapıya kavuşmuştur. AB Resmî Gazetesi'nde yayımlanan metne göre güncel düzenleme özetle şöyledir (gayriresmî aktarım):

• Birinci fıkra: Yapay zekâ sistemlerinin sağlayıcıları ve uygulayıcıları, personelinin ve kendi adlarına yapay zekâ sistemlerinin işletilmesi ve kullanımıyla ilgilenen diğer kişilerin yapay zekâ okuryazarlığının gelişimini destekleyecek önlemler alır. Önlemler belirlenirken ilgili kişilerin teknik bilgisi, deneyimi, eğitim ve öğrenim düzeyi, sistemlerin kullanılacağı bağlam ve sistemlerin kullanılacağı kişi veya gruplar dikkate alınır. Fıkra, herhangi bir kişi için belirli bir okuryazarlık düzeyinin güvence altına alınmasının gerekmediğini açıkça belirtir.
• İkinci fıkra: Avrupa Komisyonu ve AB ülkeleri, özellikle KOBİ'ler olmak üzere sağlayıcıların ve uygulayıcıların bu çabalarını destekler ve kolaylaştırır; Komisyon, uygulamaya yönelik pratik örnekleri ortak bilgi platformunda yayımlar.
• Üçüncü fıkra: Avrupa Yapay Zekâ Kurulu, Avrupa yetkinlik çerçevelerini dikkate alarak okuryazarlığın teşvikine yönelik, ortak hedefler de içeren tavsiyeler kabul eder.

Düzenleme iki temel aktörü muhatap alır:

• Sağlayıcı (provider): Bir yapay zekâ sistemini geliştiren veya geliştirten ve kendi adı ya da markası altında piyasaya arz eden veya hizmete sunan gerçek ya da tüzel kişi.
• Uygulayıcı (deployer): Bir yapay zekâ sistemini kendi yetkisi altında kullanan gerçek veya tüzel kişi. Kişisel ve mesleki olmayan faaliyetler kapsamındaki kullanım bu tanımın dışındadır.

Bu nedenle yalnızca yapay zekâ geliştiren teknoloji şirketleri değil, iş süreçlerinde yapay zekâ sistemi kullanan şirketler de uygulayıcı sıfatıyla düzenlemenin muhatabı olabilir.

Dijital Omnibus değişikliği neyi farklılaştırdı?

Avrupa Komisyonu, 19 Kasım 2025'te Yapay Zeka Yasası'nın uygulanmasını sadeleştirmeye yönelik Dijital Omnibus önerisini yayımlamıştır. Avrupa Parlamentosu tutumunu 16 Haziran 2026'da belirlemiş, Konsey kararı 29 Haziran 2026'da alınmış ve metin 8 Temmuz 2026'da imzalanmıştır. Tüzük, AB Resmî Gazetesi'nde yayımlanmasını izleyen üçüncü gün olan 27 Temmuz 2026'da yürürlüğe girmiştir.

Tüzüğün gerekçe bölümünde, okuryazarlığın "yeterli düzeyde sağlanmasını" şart koşan katı bir yaklaşımın her tür sağlayıcı ve uygulayıcı için uygun olmadığı ve özellikle küçük işletmeler bakımından ek uyum yükü yarattığı belirtilmektedir. Aynı bölümde okuryazarlığın, düzenleyici yükümlülükler ve olası yaptırımlar söz konusu olsun ya da olmasın kurumlar için stratejik bir öncelik olarak görülmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Bu çerçevede okuryazarlık, şirketler açısından yaptırım odaklı bir uyum başlığından çok, düzenleyicilerin beklentisini karşılayan ve kurumsal riskleri azaltan bir iyi uygulama alanı olarak değerlendirilmelidir. Avrupa Komisyonu'nun yapay zekâ okuryazarlığına ilişkin soru-cevap sayfası da sertifika aranmadığını ve eğitim ile diğer girişimlerin kurum içi kayıtlarla belgelenebileceğini belirtmektedir. Yüksek riskli sistemlerin uygulayıcıları bakımından ise insan gözetimi görevinin gerekli yetkinlik ve eğitime sahip kişilere verilmesine ilişkin ayrı düzenlemenin korunduğu göz önünde bulundurulmalıdır. Güncel metne EUR-Lex üzerinden ulaşılabilir.

Türk şirketleri bu düzenlemenin muhatabı olabilir mi?

Yapay Zeka Yasası'nın 2. maddesi, uygulama alanını şirketin yerleşim yeriyle sınırlamaz. Madde; AB'de yapay zekâ sistemlerini piyasaya arz eden veya hizmete sunan sağlayıcıları, AB içinde ya da dışında yerleşik olmalarına bakılmaksızın kapsar. AB'de yerleşik uygulayıcılar ile sistemin ürettiği çıktının AB'de kullanıldığı durumlarda üçüncü ülkelerde yerleşik sağlayıcı ve uygulayıcılar da kapsam içindedir.

Bu çerçevede Türk şirketleri bakımından aşağıdaki durumlar ayrıca değerlendirilmelidir:

• Türkiye'de geliştirdiği yapay zekâ destekli yazılımı AB pazarında sunan şirketler: Sağlayıcı sıfatıyla kapsama girebilir.
• AB'de şube, iştirak veya ofis aracılığıyla faaliyet gösteren ve orada yapay zekâ sistemi kullanan şirketler: AB'de yerleşik birim, uygulayıcı sıfatıyla kapsama girebilir.
• Yapay zekâ sistemlerinin ürettiği çıktıları AB'deki müşterilerine sunan şirketler: Analiz, içerik, sınıflandırma veya öneri gibi çıktılar AB'de kullanılıyorsa kapsam değerlendirmesi gerekir.
• Yalnızca Türkiye'deki faaliyetleri için yapay zekâ kullanan şirketler: Doğrudan kapsamda olmayabilir; ancak AB'deki iş ortaklarının sözleşmeler yoluyla benzer okuryazarlık güvenceleri talep etmesi mümkündür.

Hangi senaryonun geçerli olduğu; kullanılan sistemin niteliğine, şirketin sistemle ilişkisine ve çıktının kullanıldığı yere göre değişir. Bu nedenle kapsam değerlendirmesinin hukuki destekle ve şirketin yapay zekâ envanteri üzerinden yapılması gerekir.

Türkiye'deki faaliyetler bakımından ise 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun yapay zekâ kullanımında da gözetilmesi gerekir. Ayrıca yapay zekâ kullanımına ilişkin şeffaflık beklentisi Türk mevzuatında da somutlaşmaya başlamıştır: 1 Temmuz 2026 tarihli ve 33297 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği'ne eklenen hüküm uyarınca, 1 Ağustos 2026'dan itibaren reklamlarda yapay zekânın belirli biçimlerde kullanılması hâlinde bu durumun açıkça belirtilmesi gerekmektedir. Bu gelişme, çalışanların yapay zekâ araçlarını hangi kurallar çerçevesinde kullanacağını bilmesinin yalnızca AB pazarıyla sınırlı bir konu olmadığını göstermektedir.

Uygulama takvimi nasıl şekillendi?

Aşağıdaki tablo, Dijital Omnibus Tüzüğü sonrasında öne çıkan tarihleri AB Resmî Gazetesi'nde yayımlanan metin esas alınarak özetlemektedir.

Okuryazarlık iyi uygulama olarak nasıl yapılandırılır?

Güncel metin belirli bir yöntem veya düzey öngörmediğinden, şirketlerin okuryazarlık çalışmalarını kendi risk profillerine göre tasarlaması beklenmektedir. Avrupa Komisyonu, yalnızca kullanım talimatlarına dayanmanın çoğu durumda yeterli olmayacağını belirtmektedir. Bu çerçevede şirketler için aşağıdaki adımlar iyi uygulama olarak önerilebilir:

1. Yapay zekâ envanteri: Kurumda kullanılan veya geliştirilen yapay zekâ sistemleri, kullanım amaçları ve kullanan birimler listelenir.
2. Rol tespiti: Her sistem bakımından şirketin sağlayıcı mı, uygulayıcı mı olduğu belirlenir.
3. Risk değerlendirmesi: Sistemlerin kimleri etkilediği, hangi verileri işlediği ve hata durumunda hangi sonuçların doğabileceği değerlendirilir.
4. Rol bazlı program tasarımı: Çalışanların teknik bilgisi, deneyimi ve kullanım bağlamı dikkate alınarak farklı gruplar için farklı içerikler planlanır; hukuki ve etik boyutlar içeriğe dahil edilir.
5. Kullanım politikası: Hangi araçların, hangi verilerle ve hangi koşullarda kullanılabileceği yazılı hâle getirilir.
6. Kayıt tutma: Eğitimin tarihi, içeriği, katılımcıları ve tamamlanma durumu belgelenir.
7. Güncelleme: Yeni sistemler devreye alındıkça, Komisyon'un pratik örnekleri ve Avrupa Yapay Zekâ Kurulu'nun tavsiyeleri yayımlandıkça program gözden geçirilir.

Çalışanların yapay zekâ araçlarını hangi kurallar çerçevesinde kullanacağı ve araçlara hangi verilerin girilebileceği, kurumsal yapay zekâ kullanım politikasına ilişkin rehberimizde ele alınmaktadır. Rol bazlı yetkinlik alanlarının belirlenmesinde ise DRM'nin kurumsal yetkinlik çerçevesi yayını başvuru metni olarak kullanılabilir.

Eğitim programı seçerken nelere dikkat edilmelidir?

Madde 4 belirli bir eğitim formatı veya sağlayıcı öngörmemektedir. Bununla birlikte düzenlemenin kişilerin teknik bilgisi, deneyimi ve kullanım bağlamı gibi unsurlara atıf yapması, standart ve genel içerikli eğitimlerin yerine rol bazlı ve kurumun kendi senaryolarına uyarlanmış programları öne çıkarmaktadır. Programın kapsamı, ölçme yöntemi ve belgelendirme biçimi, şirketin okuryazarlık çabalarını gösteren kurum içi kayıtların temelini oluşturur.

Bu ihtiyaca yönelik programlara bir örnek olarak, YazılımaOrg eğitim platformu tarafından sunulan ve kurumun kendi senaryoları üzerinden planlanan şirketlere özel yapay zekâ eğitim programları incelenebilir. Bu programlarda eğitimi tamamlayan katılımcılara doğrulama kodlu dijital katılım sertifikası verilmektedir; bu sertifikalar şirketin kurum içi eğitim kayıtlarını destekleyen bir belge işlevi görebilir. Eğitimin kurumdaki etkisinin nasıl ölçüleceği yapay zekâ eğitiminin etkisini ölçmeye ilişkin rehberimizde, eğitim hizmetinin tedarik süreci ise yapay zekâ eğitimi satın alma rehberimizde ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Eğitimin tek başına bir uyum güvencesi olmadığı, ancak sorumlu yapay zekâ kullanımının temel unsurlarından biri olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. Okuryazarlık çalışmaları; envanter, rol tespiti, risk değerlendirmesi ve kullanım politikasıyla birlikte ele alındığında anlamlı bir kurumsal çerçeveye dönüşür.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

Hata veya güncelleme bildirimleri için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz.